Fakt: Probiotyk to żywe mikroorganizmy, nie neutralny dodatek

Fakt: Probiotyk to żywe mikroorganizmy, nie neutralny dodatek

Pod wspólną nazwą „probiotyki” kryją się preparaty zawierające różne mikroorganizmy. Wynik badania jednego szczepu w określonej sytuacji nie dowodzi, że inny produkt przyniesie tę samą korzyść. Przed zastosowaniem probiotyku trzeba więc wiedzieć, jaki problem ma rozwiązać i dla kogo jest przeznaczony.

Czym właściwie jest probiotyk?

Probiotyk zawiera żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiedniej ilości mają przynieść korzyść zdrowotną. Nie każdy probiotyk działa jednak w taki sam sposób – jego właściwości zależą od zastosowanego szczepu mikroorganizmu.

Znaczenie ma pełna nazwa mikroorganizmu: rodzaj, gatunek i szczep. Dwa szczepy należące do tego samego gatunku mogą różnić się właściwościami. Wyniku badania konkretnego preparatu nie można więc automatycznie odnosić do wszystkich produktów oznaczonych jako „probiotyczne”.

Kiedy probiotyk może pomóc?

Skuteczność zależy od konkretnego zastosowania. Jednym z najlepiej zbadanych jest zapobieganie biegunce związanej z antybiotykoterapią.

Metaanaliza 63 badań, obejmujących 11 811 osób, wykazała, że stosowanie probiotyków zmniejszało ryzyko takiej biegunki [1]. Autorzy zaznaczyli jednak, że badania dotyczyły różnych preparatów, a wykorzystane szczepy często opisywano niedokładnie.

Oznacza to, że probiotyki mogą działać, ale potrzebny jest produkt przebadany w konkretnym zastosowaniu. Większa liczba szczepów lub bakterii na opakowaniu nie jest automatycznie dowodem większej skuteczności.

Czy zdrowy człowiek potrzebuje probiotyku?

Nie ma podstaw do zalecania probiotyków wszystkim zdrowym osobom. Przegląd badań z 2024 roku wskazuje na możliwe korzyści zdrowotne działania określonych preparatów między innymi podczas antybiotykoterapii i w zapobieganiu części infekcji. Autorzy nie znaleźli jednak wystarczających dowodów, aby rekomendować probiotyki całej populacji bez konkretnego wskazania [2].

Utrzymanie prawidłowej mikroflory jelitowej nie wymaga stałego uzupełniania suplementem. Jej skład wspierają między innymi urozmaicona dieta, produkty bogate w błonnik, aktywność fizyczna i unikanie niepotrzebnej antybiotykoterapii.

Czy probiotyk trwale zasiedla jelita?

Nie zawsze. Reakcja organizmu zależy od składu mikrobioty i indywidualnych cech człowieka.

W kontrolowanym badaniu część uczestników była podatna na zasiedlenie przewodu pokarmowego przez podane szczepy, a mikrobiota innych osób stawiała im opór [3]. Samo zastosowanie preparatu ze szczepem probiotycznym nie oznacza więc, że trwale zasiedli on jelita ani że przyniesie oczekiwany efekt.

Czy probiotyki są bezpieczne?

U większości zdrowych osób przebadane probiotyki nie powodują poważnych działań niepożądanych. Najczęściej zgłaszane są przejściowe wzdęcia lub dyskomfort w brzuchu.

Ryzyko ma jednak większe znaczenie u osób:
• w stanie ciężkim,
• z poważnie osłabioną odpornością,
• z cewnikiem umieszczonym w dużym naczyniu krwionośnym,
• z uszkodzoną barierą jelitową,
• leczonych na oddziale intensywnej terapii.

Badania genetyczne udokumentowały przypadki, w których bakterie obecne w podawanym probiotyku przedostały się do krwi pacjentów intensywnej terapii [4]. Przegląd 65 badań prowadzonych wśród 8483 ciężko chorych pacjentów nie wykazał zmniejszenia śmiertelności pod wpływem probiotyków, choć redukowały ryzyko wystąpienia zapalenia płuc [5].

W takich sytuacjach decyzja o zastosowaniu żywych mikroorganizmów wymaga oceny medycznej.

Jak wybrać probiotyk?

Najpierw trzeba określić cel stosowania. Następnie sprawdzić pełną nazwę szczepu lub szczepów zawartych w preparacie oraz ich ilość w zalecanej dawce dziennej. Ważne jest, czy skuteczność takiego składu i dawki potwierdzono w badaniach dotyczących konkretnego problemu zdrowotnego. Sama deklaracja producenta ani duża liczba szczepów na opakowaniu nie wystarczają do oceny skuteczności. W doborze preparatu może pomóc lekarz lub farmaceuta.

Skąd wziął się mit?

Mikroflora jelitowa ma duże znaczenie dla zdrowia, dlatego łatwo przyjąć, że dodawanie „dobrych bakterii” zawsze ją poprawia. W rzeczywistości mikrobiota jest złożonym ekosystemem, a ten sam mikroorganizm nie musi działać jednakowo u każdej osoby.
Mit wzmacnia również wspólna nazwa „probiotyk”. Sprawia ona wrażenie, że wszystkie preparaty są wymienne, mimo że mogą zawierać zupełnie inne szczepy i dawki.

Powszechne przekonanie o konieczności rutynowego przyjmowania probiotyków przez każdego jest błędem medycznym, ponieważ brak jest badań potwierdzających korzyści kliniczne z ich profilaktycznego stosowania u osób w pełni zdrowych. Choć u większości populacji są one dobrze tolerowane, to żywe drobnoustroje niosą udokumentowane ryzyko powikłań septycznych, takich jak bakteriemia czy fungemia, szczególnie u pacjentów hospitalizowanych, w stanach immunosupresji lub z wkłuciem centralnym. W związku z tym suplementacja powinna być zawsze celowana, poparta dowodami dla konkretnego szczepu i wdrożona pod indywidualną kontrolą specjalisty po wcześniejszej ocenie bilansu korzyści i ryzyka.

dr Joanna Pieczyńska, prof. UMW

Pytania i odpowiedzi