Fakt: Problemy ze zdrowiem psychicznym dotyczą także dzieci i nastolatków

Fakt: Dzieci i nastolatki także mogą mieć zaburzenia psychiczne, które wymagają profesjonalnej pomocy.

Problemy ze zdrowiem psychicznym młodych ludzi są poważnym wyzwaniem zdrowia publicznego. Potwierdzają to badania prowadzone w Polsce i na świecie.

Według ogólnopolskiego badania EZOP II, zakończonego w 2021 roku, około co ósme dziecko w wieku 7–17 lat doświadczyło w swoim życiu zaburzenia psychicznego. Oznacza to ponad pół miliona dzieci i nastolatków w Polsce.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że zaburzenia psychiczne dotyczą około jednej na siedem osób w wieku 10–19 lat. Do najczęstszych należą zaburzenia lękowe, depresyjne i zaburzenia zachowania. Około jedna trzecia zaburzeń psychicznych rozpoczyna się przed 14. rokiem życia, a około połowa przed ukończeniem 18 lat.

Na zdrowie psychiczne wpływa wiele czynników, w tym predyspozycje genetyczne, doświadczenia z dzieciństwa, sytuacja rodzinna, relacje z rówieśnikami i stresujące wydarzenia. Znaczenie mogą mieć również zmiany hormonalne związane z dojrzewaniem. Niektóre zaburzenia hormonalne mogą powodować lub nasilać objawy przypominające problemy psychiczne, dlatego czasem trzeba uwzględnić je podczas diagnozy.

Jak rozpoznać niepokojące sygnały?

Dzieci i nastolatki nie zawsze potrafią nazwać swoje emocje lub powiedzieć, że potrzebują pomocy. Trudności psychiczne mogą więc ujawniać się poprzez zachowanie, dolegliwości fizyczne lub zmiany w codziennym funkcjonowaniu.

Warto zwrócić uwagę na:

• Zmiany nastroju: utrzymujący się smutek, drażliwość, płaczliwość, silne wybuchy złości lub utratę zainteresowań.
• Nasilony lęk: nadmierne zamartwianie się, unikanie szkoły, kontaktów z innymi lub sytuacji, które wcześniej nie sprawiały trudności.
• Problemy w nauce: nagłe pogorszenie wyników, trudności z koncentracją, utratę motywacji lub odmowę chodzenia do szkoły.
• Zmiany w relacjach: wycofanie z kontaktów, utratę przyjaźni, nasilające się konflikty lub izolowanie się.
• Zaburzenia snu i jedzenia: bezsenność, nadmierną senność, ograniczanie jedzenia, objadanie się lub silne niezadowolenie z własnego ciała.
• Zmiany zachowania: nietypową impulsywność, zachowania ryzykowne, agresję lub trudności z kontrolowaniem emocji.
• Dolegliwości fizyczne: nawracające bóle brzucha lub głowy, szczególnie w sytuacjach związanych ze stresem.
• Samouszkodzenia: celowe powodowanie sobie obrażeń, ukrywanie ran lub śladów po samookaleczaniu.
• Wypowiedzi o śmierci: mówienie o bezsensie życia, beznadziei, chęci zniknięcia lub odebrania sobie życia.

Szczególnej uwagi wymagają również objawy takie jak słyszenie głosów, których inni nie słyszą, wyraźna utrata wcześniej nabytych umiejętności czy nietypowo duże pobudzenie połączone z bardzo małą potrzebą snu. Niepokojąca może być także wyraźna zmiana aktywności w Internecie, zwłaszcza częste poszukiwanie lub publikowanie treści dotyczących samookaleczania, samobójstwa albo przemocy. Gróźb skrzywdzenia siebie lub innych również nie wolno lekceważyć.

Czy każda zmiana zachowania oznacza zaburzenie?

Nie. Smutek, złość, lęk czy przejściowe problemy z koncentracją mogą być naturalną reakcją na trudne wydarzenia lub zmiany związane z dorastaniem. Znaczenie mają przede wszystkim czas trwania objawów, ich nasilenie oraz wpływ na codzienne życie. Ważne jest również to, czy zachowanie wyraźnie różni się od dotychczasowego sposobu funkcjonowania dziecka. Objawy należy zawsze oceniać w kontekście wieku i etapu rozwoju. Zachowanie typowe dla kilkuletniego dziecka może mieć inne znaczenie u nastolatka. Dlatego specjalista nie stawia rozpoznania na podstawie pojedynczego sygnału, lecz analizuje całą sytuację młodej osoby.

Kiedy i gdzie szukać pomocy?

Nie trzeba czekać, aż trudności staną się bardzo nasilone. Jeśli dziecko przestaje radzić sobie z codziennymi obowiązkami, wycofuje się z relacji lub jego zachowanie wyraźnie się zmienia, warto porozmawiać ze specjalistą. Pierwszym krokiem może być kontakt z psychologiem, psychologiem szkolnym, pedagogiem, lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej lub psychiatrą dzieci i młodzieży.

Szczególnie poważnie należy traktować samouszkodzenia oraz wypowiedzi dotyczące samobójstwa. Jeśli dziecko mówi, że nie chce żyć, należy spokojnie i bezpośrednio zapytać, czy myśli o zrobieniu sobie krzywdy lub ma plan odebrania sobie życia. W przypadku bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia nie wolno pozostawiać dziecka samego. Należy natychmiast wezwać pomoc.

Gdzie można uzyskać wsparcie?

• 116 111: bezpłatny, całodobowy Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży.
• 800 12 12 12: całodobowy Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka, dostępny również dla rodziców i opiekunów.
• 112: numer alarmowy w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia.

Wczesna pomoc może ograniczyć nasilenie trudności i ułatwić młodej osobie powrót do codziennego funkcjonowania. W zależności od rozpoznania i potrzeb leczenie może obejmować psychoterapię, wsparcie rodziny i szkoły, a w niektórych przypadkach również farmakoterapię.

Skąd się wziął mit?

Problemy psychiczne dzieci przez lata często tłumaczono trudnym charakterem, buntem lub błędami wychowawczymi. Przekonanie to utrwalało się, ponieważ niektóre objawy zaburzeń, takie jak drażliwość, wycofanie czy konflikty z rodzicami, przypominają zachowania związane z dorastaniem.

Mit wzmacnia również stereotypowe wyobrażenie o depresji jako chorobie objawiającej się wyłącznie smutkiem. Tymczasem u młodych osób może ona przyjmować mniej oczywiste formy. Rozwój wiedzy i metod diagnostycznych pozwala dziś rozpoznawać problemy, które wcześniej często pozostawały niezauważone.

„Warto pamiętać, że rolą rodzica jest zauważyć zmianę, potraktować ją poważnie, porozmawiać z dzieckiem i – gdy jest to potrzebne – poszukać profesjonalnej pomocy. Wczesne zauważenie trudności i odpowiednio szybkie uzyskanie wsparcia może pomóc ograniczyć ich nasilenie i ułatwić dziecku powrót do codziennego funkcjonowania”.

Katarzyna Nowak, specjalista psychologii klinicznej, specjalista psychoterapii dzieci i młodzieży, psychoterapeuta

Pytania i odpowiedzi