Fakt: Natura wytwarza substancje lecznicze i toksyczne

Fakt: Natura wytwarza substancje lecznicze i toksyczne

Słowo „naturalny” mówi o pochodzeniu produktu, ale nie pozwala ocenić jego działania. Rośliny zawierają substancje biologicznie czynne, które mogą wpływać na organizm i na przyjmowane leki. Dlatego preparat ziołowy wymaga tak samo uważnej oceny jak każdy inny produkt stosowany z myślą o zdrowiu.

Czy naturalne pochodzenie mówi coś o bezpieczeństwie?

Rośliny wytwarzają aktywne biologicznie związki chemiczne. Niektóre wykorzystujemy jako nutraceutyki (składniki żywności stosowane ze względu na potencjalne korzyści zdrowotne) lub leki, inne działają drażniąco, toksycznie albo rakotwórczo.

Ta sama substancja może mieć różne działanie w zależności od:
• dawki,
• sposobu przyjęcia,
• czasu stosowania,
• wieku i stanu zdrowia użytkownika,
• jednoczesnego przyjmowania leków.

Dlatego określenia „naturalny” i „syntetyczny” opisują pochodzenie produktu, a nie poziom jego bezpieczeństwa.

Czy preparaty roślinne mogą powodować poważne działania niepożądane?

Tak. Przegląd badań i opisów medycznych wykazał, że suplementy roślinne mogą powodować działania niepożądane, m.in. uszkodzać wątrobę, wywoływać reakcje alergiczne oraz powodować zaburzenia pracy układu nerwowego i pokarmowego.

Działania niepożądane, w tym poważne, odnotowano również po spożyciu owoców roślin wykorzystywanych zarówno jako żywność, jak i w tradycyjnej medycynie chińskiej.

W amerykańskim badaniu oszacowano, że działania niepożądane suplementów diety odpowiadały za około 23 tysiące wizyt na szpitalnych oddziałach ratunkowych rocznie. Dane te dotyczą suplementów diety ogółem, nie tylko preparatów roślinnych. Ponad 2 tysiące tych wizyt kończyło się hospitalizacją.

Nie oznacza to, że każdy suplement jest niebezpieczny. Pokazuje jednak, że produkt dostępny bez recepty i reklamowany jako naturalny może wywołać objawy wymagające pomocy medycznej.

Czy „naturalne” produkty mogą uszkodzić wątrobę?

Wątroba przetwarza związki znajdujące się zarówno w lekach, jak i preparatach roślinnych. Niektóre z nich mogą prowadzić do jej uszkodzenia.

W amerykańskiej sieci ośrodków badających polekowe uszkodzenia wątroby odsetek przypadków przypisanych preparatom ziołowym i suplementom wzrósł z 7% do 20% w latach 2004–2013. Wśród osób z uszkodzeniem spowodowanym suplementami innymi niż preparaty kulturystyczne 13% zmarło lub wymagało przeszczepienia wątroby.

Czy zioła mogą zmieniać działanie leków?

Tak. Związki roślinne mogą przyspieszać albo hamować rozkład leków, a także wzmacniać ich działanie.

Przykładem jest dziurawiec. Może obniżać skuteczność między innymi niektórych środków antykoncepcyjnych, leków przeciwzakrzepowych, przeciwwirusowych i immunosupresyjnych. Inne połączenia mogą zwiększać ryzyko krwawienia, nadmiernego uspokojenia lub zaburzeń ciśnienia.

Dlatego lekarz i farmaceuta powinni wiedzieć o wszystkich stosowanych ziołach i suplementach.

Czy substancja roślinna może powodować raka?

Tak. Przykładem jest kwas arystolochowy występujący w roślinach z rodzaju Aristolochia, czyli kokornak. Powoduje charakterystyczne uszkodzenia DNA i zwiększa ryzyko nowotworów dróg moczowych oraz innych narządów.

To dobrze udokumentowany przykład pokazujący, że naturalne pochodzenie nie chroni przed działaniem rakotwórczym.

Jak ocenić naturalny preparat?

Zamiast kierować się hasłem na opakowaniu, warto sprawdzić:

• dokładny skład i dawkę,
• wskazania do stosowania,
• dowody skuteczności,
• możliwe działania niepożądane,
• interakcje z lekami,
• jakość i wiarygodność producenta.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki, kobiety w ciąży i karmiące, dzieci oraz osoby z chorobami wątroby lub nerek.

Skąd wziął się mit?

Słowo „naturalny” kojarzy się z żywnością, przyrodą i brakiem przemysłowego przetwarzania. Producenci wykorzystują te skojarzenia jako obietnicę czystości i bezpieczeństwa.

Mit wzmacnia również przekonanie, że wielowiekowe stosowanie roślin potwierdza ich bezpieczeństwo. Tradycja może podpowiadać, co warto badać, ale nie zastępuje wiedzy o dawkowaniu, działaniach niepożądanych i interakcjach.

O wpływie substancji na zdrowie decydują przede wszystkim skład chemiczny, dawka, czas stosowania i interakcje, a nie samo jej naturalne pochodzenie. W praktyce wiele produktów naturalnych może zawierać związki hepatotoksyczne, nefrotoksyczne, genotoksyczne lub rakotwórcze, a dodatkowo wchodzić w interakcje z lekami i być zanieczyszczone metalami ciężkimi, toksynami roślinnymi czy nieujawnionymi domieszkami. Dlatego produkty „naturalne” także wymagają oceny bezpieczeństwa opartej na dowodach, bo część z nich może wspierać zdrowie, ale część – zwłaszcza stosowana długotrwale, w nadmiarze lub razem z farmakoterapią — może przynieść realną szkodę.

dr Joanna Pieczyńska, prof. UMW

Pytania i odpowiedzi