Fakt: Szczepionki przeciw COVID-19 nie powodują bezpłodności

Fakt: Brak wiarygodnych podstaw, aby twierdzić, że szczepionki przeciw COVID-19 powodują bezpłodność.

Nie ma podstaw naukowych, by uznawać szczepienia przeciw COVID-19 za przyczynę bezpłodności. Twierdzenie o ich rzekomym działaniu na płodność stało się jednym z powtarzanych motywów dezinformacji dotyczącej szczepionek.

Płodność jest złożonym procesem zależnym m.in. od prawidłowego funkcjonowania jajników, jąder, gospodarki hormonalnej, komórek rozrodczych oraz wielu czynników związanych ze zdrowiem i stylem życia. Samo wystąpienie problemów z płodnością po szczepieniu nie oznacza, że szczepienie było ich przyczyną – do oceny związku przyczynowego potrzebne są odpowiednio zaprojektowane badania.

Publikacja Raj Mathura dotycząca szczepienia i płodności zwraca uwagę, że obawy dotyczące zmniejszenia płodności i ryzyka poronienia były szeroko rozpowszechniane w mediach społecznościowych, mimo braku podstaw do traktowania tych twierdzeń jako potwierdzonego faktu. Autor podkreśla znaczenie rzetelnej komunikacji lekarza z pacjentem w sytuacji, gdy informacje o szczepieniach są zniekształcane.

Co istotne, mit dotyczący bezpłodności nie pojawił się dopiero w związku z COVID-19. Smith i Gorski opisują długą historię wykorzystywania rzekomego związku szczepień z niepłodnością w kampaniach antyszczepionkowych. Wcześniej podobne twierdzenia kierowano m.in. przeciwko szczepieniom przeciw HPV, polio czy tężcowi. Po rozpoczęciu szczepień przeciw COVID-19 istniejąca narracja została przeniesiona na nowe szczepionki i połączona z twierdzeniami o zaburzeniach miesiączkowania, poronieniach i niepłodności.

Warto też odróżnić rzeczywiste zdarzenie zdrowotne od jego przyczyny. Jeśli u osoby zaszczepionej wystąpi problem z płodnością, nie można automatycznie uznać szczepienia za przyczynę. W medycynie konieczne jest porównanie częstości danego zdarzenia w odpowiednich grupach i uwzględnienie innych możliwych przyczyn.

Badania dotyczące samej dezinformacji pokazują natomiast, że przekaz o rzekomym powodowaniu bezpłodności rzeczywiście był rozpowszechniany. W badaniu Lee i współautorów ponad 25% uczestników uznało za prawdziwe fałszywe stwierdzenie, że szczepionki przeciw COVID-19 mogą powodować bezpłodność. Autorzy wykazali również związek między wiedzą o szczepionkach a wahaniem przed szczepieniem: większa poprawność wiedzy wiązała się z mniejszym nasileniem niezdecydowania dotyczącego szczepienia.

Skala obecności dezinformacji była widoczna także w tradycyjnych mediach. Analiza ponad 1,29 mln artykułów dotyczących szczepionek przeciw COVID-19, opublikowanych w 100 anglojęzycznych źródłach informacyjnych, wykazała 41 718 artykułów (3,2%) zawierających co najmniej jeden z analizowanych motywów dezinformacyjnych. Autorzy podkreślili, że choć dezinformacja stanowiła niewielką część całego przekazu, mogła docierać do bardzo dużej liczby odbiorców.

Skąd się wziął mit?

Mit o wpływie szczepień na płodność ma starsze korzenie niż pandemia COVID-19. Jak opisują Smith i Gorski, przypisywanie szczepionkom powodowania bezpłodności jest powtarzającym się elementem narracji antyszczepionkowych. W przeszłości podobne oskarżenia dotyczyły innych szczepień, a po rozpoczęciu szczepień przeciw COVID-19 zostały zaadaptowane do nowej sytuacji. W Internecie zaczęły pojawiać się twierdzenia, że szczepionki mają powodować nie tylko bezpłodność, ale również zaburzenia cyklu menstruacyjnego, poronienia czy przedwczesne wygasanie czynności jajników.

Pandemia stworzyła wyjątkowo sprzyjające warunki do szybkiego rozprzestrzeniania się takich informacji. Nowe szczepionki były wprowadzane w czasie dużej niepewności społecznej, a informacje o nich były intensywnie dyskutowane w mediach i mediach społecznościowych. Garett i Young wskazują, że internetowa dezinformacja dotycząca szczepień może wpływać na postawy wobec szczepień, a jej rozpowszechnianiu sprzyjają m.in. media społecznościowe, strony internetowe i mechanizmy zwiększające zasięg angażujących treści.

Badania nad dezinformacją wskazują ponadto, że kontakt z fałszywymi informacjami może zwiększać niezdecydowanie dotyczące szczepień. Dlatego szczególnie ważne jest sprawdzanie informacji w wiarygodnych źródłach oraz omawianie indywidualnych obaw z lekarzem, zamiast wyciągania wniosków na podstawie pojedynczych historii znalezionych w internecie.

Mit wykorzystuje rzeczywiste ograniczenia mammografii: możliwość wyniku fałszywie dodatniego, dodatkowej biopsji, nadrozpoznania czy ekspozycji na promieniowanie. To sprawia, że brzmi wiarygodnie.

Najczęściej zadawane pytania

Szczepionki przeciw COVID-19 nie powodują trwałej niepłodności – ani u kobiet, ani u mężczyzn. To twierdzenie nie znajduje potwierdzenia w rzetelnych badaniach naukowych i opiera się na nieporozumieniu dotyczącym tego, jak działa układ odpornościowy.

U kobiet obawiano się, że szczepionka może uszkadzać jajniki lub przyspieszać ich „wygasanie”. Badania mierzące rezerwę jajnikową (czyli m.in. poziom hormonu AMH, liczbę pęcherzyków, FSH) przed i po szczepieniu nie wykazały żadnego niekorzystnego wpływu – parametry pozostawały w normie zarówno u kobiet zaszczepionych, jak i tych, które przeszły zakażenie.[1][2][3] Zdarzają się przejściowe zmiany cyklu miesiączkowego – wydłużenie o pojedyncze dni w pierwszym cyklu po szczepieniu, ale ustępują one samoistnie już w kolejnym cyklu i nie mają związku z płodnością ani uszkodzeniem narządu rodnego.[4][5][6]

U mężczyzn obawy dotyczyły jakości nasienia. Tu dane są wyjątkowo spójne: metaanalizy porównujące parametry nasienia przed i po szczepieniu (koncentracja, ruchliwość, morfologia plemników) nie wykazały istotnych różnic.[7][8][9] Co ciekawe, to sama infekcja COVID-19, a nie szczepionka, bywa związana z przejściowym pogorszeniem parametrów nasienia (niższa koncentracja, ruchliwość, żywotność plemników), które zwykle ustępuje po około jednym cyklu spermatogenezy.[8][3] Oznacza to, że szczepienie zamiast szkodzić płodności mężczyzny może pełnić rolę ochronną, zapobiegając przejściowym zaburzeniom wywołanym samą chorobą.

Dane dotyczące płodności par potwierdzają ten obraz wprost: duże prospektywne badanie kohortowe nie wykazało żadnego wpływu szczepienia na szansę zajścia w ciążę ani u kobiet, ani u mężczyzn, podczas gdy zakażenie u mężczyzny wiązało się z przejściowym obniżeniem płodności.[10][11] Podobnie nie potwierdzono mechanizmu, który bywa przywoływany jako „dowód” na szkodliwość szczepionki – rzekomej reakcji krzyżowej przeciwciał przeciw białku kolca wirusa z białkiem syncytyną-1, kluczowym dla zagnieżdżenia zarodka. Takiej reaktywności krzyżowej nie wykazano.[3]Szczepionka uczy układ odpornościowy rozpoznawać fragment wirusa i nie ma dostępu do jajników, jąder ani komórek rozrodczych w sposób, który mógłby je trwale uszkodzić – to zupełnie inny mechanizm niż ten, który odpowiadałby za bezpłodność. Przejściowe zmiany cyklu miesiączkowego są realnym, udokumentowanym efektem ubocznym, ale nie są równoznaczne z niepłodnością i mijają samoistnie.