Fakt: Szczepienie pozwala uzyskać odporność bez konieczności przechodzenia choroby

Fakt: Szczepienie pozwala przygotować układ odpornościowy bez konieczności przechodzenia choroby. Naturalna infekcja również może prowadzić do odporności, ale wiąże się z ryzykiem zachorowania i jego konsekwencji.

Układ odpornościowy rzeczywiście w większości sytuacji potrafi nauczyć się rozpoznawać patogen podczas naturalnego zakażenia. Problem polega na tym, że proces uczenia się odbywa się wtedy w trakcie rzeczywistej infekcji. Wirus lub bakteria może się namnażać, powodować uszkodzenia tkanek i wywoływać objawy choroby i prowadzić do powikłań, zanim organizm skutecznie ją opanuje. Co więcej, niektóre groźne bakterie i wirusy potrafią “oszukiwać” układ odpornościowy i w naturalnym kontakcie nie wywoływać trwałej pamięci immunologicznej, dzięki czemu mogą atakować niezaszczepione osoby wielokrotnie. Takimi przykładami są bakterie otoczkowe jak pneumokoki, meningokoki czy wirus HPV.

Szczepienie wykorzystuje inną drogę. Dostarcza organizmowi informacji potrzebnej do przygotowania trwałej odpowiedzi immunologicznej, dzięki czemu przy późniejszym kontakcie z patogenem układ odpornościowy może zareagować szybciej i skuteczniej. Celem szczepienia jest więc uzyskanie korzyści związanej z przygotowaniem odporności bez konieczności przechodzenia choroby.

Nie oznacza to, że szczepienie jest pozbawione ryzyka. Po szczepieniu mogą wystąpić działania niepożądane — najczęściej łagodne i krótkotrwałe, ale w przypadku niektórych szczepionek mogą występować również rzadsze, poważniejsze reakcje. Dlatego właściwe pytanie nie brzmi: „Czy szczepionka jest całkowicie bezpieczna?”, lecz: „Jakie są korzyści i jakie jest ryzyko szczepienia w porównaniu z ryzykiem zachorowania?”

To rozróżnienie jest szczególnie ważne, gdy mówimy o szczepieniach przeciw różnym chorobom. Nie każda choroba zakaźna ma takie samo ryzyko, nie każda szczepionka ma identyczny profil bezpieczeństwa i nie każda osoba ma takie samo ryzyko powikłań. Dlatego decyzje dotyczące szczepień powinny uwzględniać konkretną chorobę, konkretną szczepionkę, wiek i stan zdrowia pacjenta.

Nie można natomiast przyjąć uniwersalnej zasady, że przechorowanie jest bezpieczniejsze tylko dlatego, że jest „naturalne”.

Badania pokazują również, że przekonanie o przewadze naturalnego przechorowania może być częścią szerszego problemu wahania wobec szczepień. W badaniu Wratila i współautorów, przeprowadzonym wśród 1388 osób w Monachium, jednym z częściej wskazywanych powodów niepewności lub niechęci wobec szczepienia przeciw COVID-19 było przekonanie, że układ odpornościowy powinien sam poradzić sobie z infekcją. Zgodziło się z nim w pełni lub częściowo 66 z 97 osób wahających się lub niechętnych szczepieniu.

Nie jest to dowód, że każda osoba kierująca się takim przekonaniem odrzuca wszystkie szczepienia. Pokazuje jednak, że argument „organizm sam sobie poradzi” może wpływać na decyzje dotyczące szczepień.

Podobny problem dotyczy oceny bezpieczeństwa. Badania nad informacjami dotyczącymi szczepień pokazują, że w Internecie szczególnie łatwo rozpowszechniają się przekazy przedstawiające szczepionki jako niebezpieczne. Wolfe i współautorzy analizowali internetowe materiały dotyczące szczepień, zwracając uwagę m.in. na obecność dezinformacji, narracji i emocjonalnych sposobów przekazywania informacji.

Garett i Young wskazują natomiast, że dezinformacja dotycząca szczepień jest problemem nie tylko związanym z COVID-19. Wzrost wahania szczepiennego może przyczyniać się do spadku wyszczepialności i powrotu chorób, którym można zapobiegać poprzez szczepienia. Autorzy podkreślają również znaczenie Internetu jako źródła informacji wpływających na decyzje dotyczące szczepień.

Skąd się wziął mit?

Mit ma kilka źródeł.

Pierwszym jest intuicyjne przekonanie, że „naturalne” oznacza „lepsze”. Takie rozumowanie      nie sprawdza się jako zasada medyczna. Naturalne zakażenie może (ale nie musi) prowadzić do odporności, ale jednocześnie może powodować chorobę. Szczepienie zostało opracowane właśnie po to, aby układ odpornościowy mógł nauczyć się rozpoznawać zagrożenie bez konieczności przechodzenia      infekcji i bez nadmiernego ryzyka.

Drugim źródłem jest doświadczenie osób, które przechodzą infekcje łagodnie. Jeśli ktoś chorował bez powikłań, łatwo dojść do wniosku, że „organizm świetnie sobie poradził”. To prawdziwe stwierdzenie dotyczące konkretnej osoby i konkretnego zachorowania w wybranym momencie jej życia nie oznacza jednak, że podobny przebieg można zagwarantować każdemu i zawsze.

Trzecim źródłem są informacje w Internecie. W badaniu Lee i współautorów 57,6% badanych zadeklarowało kontakt z co najmniej jednym rodzajem dezinformacji dotyczącej szczepionek przeciw COVID-19. Autorzy wykazali również związek między wiedzą o szczepionkach, wahaniem szczepiennym i intencją szczepienia.

Badanie Chen, Lee i Lin przeprowadzone w sześciu społeczeństwach azjatyckich i zachodnich wykazało, że wiara w dezinformację była związana z mniejszą gotowością do szczepienia. Autorzy wskazali również na znaczenie zaufania do instytucji w kształtowaniu postaw wobec szczepień.

Nowsze badanie Yu i współautorów, obejmujące 819 osób, wykazało związek między większą ekspozycją na dezinformację dotyczącą szczepionek a większym wahaniem wobec szczepienia. Zależność ta była częściowo związana z postrzeganiem szczepionek jako mniej bezpiecznych i mniej skutecznych.

Warto przy tym podkreślić, że nie każda krytyczna informacja o szczepieniach jest dezinformacją. Pytania o działania niepożądane, przeciwwskazania, skuteczność czy sens konkretnego szczepienia są zasadne. Problem pojawia się wtedy, gdy pojedynczy przypadek, emocjonalna historia albo niezweryfikowana informacja są przedstawiane jako dowód dotyczący wszystkich szczepień.

Najczęściej zadawane pytania

Szczepienia są bezpieczniejszym sposobem nabycia odporności niż przechorowanie infekcji – bo odporność kształtuje się bez ryzyka ciężkiego przebiegu choroby, powikłań czy zgonu.[1][2] Mechanizm jest ten sam: układ odpornościowy „uczy się” rozpoznawać patogen i tworzy komórki pamięci, niezależnie od tego, czy antygen pochodzi ze szczepionki, czy z naturalnego zakażenia, więc odporność poszczepienna jest tak samo „naturalna” jak ta po chorobie, tylko osiągnięta bez konieczności przechodzenia samej infekcji.[3][4] Czasem odpowiedź po przechorowaniu bywa silniejsza lub trwalsza – np. w COVID-19 w niektórych okresach naturalna infekcja dawała porównywalną lub nawet wyższą ochronę niż sama szczepionka – ale okupione jest to realnym ryzykiem ciężkiego przebiegu, hospitalizacji, powikłań wielonarządowych czy zgonu, którego szczepionka nie niesie w porównywalnym stopniu.[5][6][7][8][9] Bywa też odwrotnie: w przypadku pneumokoków przechorowanie czy szczepionka polisacharydowa (PPSV23) dają odpowiedź słabszą i krócej trwałą niż nowoczesna szczepionka skoniugowana (PCV13, PCV15 czy PCV20 i PCV21), która dzięki zaangażowaniu limfocytów T wytwarza trwałą pamięć immunologiczną – dlatego po latach osoby zaszczepione nowszymi szczepionkami jak PCV13 mogą być lepiej chronione niż te, które przeszły naturalne zakażenie lub otrzymały starszy typ szczepionki.[10][11][12]
Oto, jakie pytania warto sobie zadać jako pacjent, zastanawiając się, czy lepiej się zaszczepić, czy „przechorować naturalnie”:

• Jak groźna jest dana choroba dla mnie konkretnie? Jakie jest ryzyko ciężkiego przebiegu, hospitalizacji, powikłań lub zgonu w mojej grupie wiekowej i przy moich chorobach współistniejących? (odpowiedzi warto szukać u lekarza i w danych epidemiologicznych i informacyjnych na temat danej choroby, np. CDC, WHO, materiałach towarzystw naukowych)
• Czy odporność po przechorowaniu jest w tym konkretnym przypadku silniejsza, słabsza, czy porównywalna ze szczepionką? – to różni się w zależności od patogenu (dla pneumokoków szczepionka skoniugowana bywa lepsza; dla niektórych wirusów naturalna infekcja bywa silniejsza, ale droższa zdrowotnie)[10][11][12][5][6]
• Jakie jest realne ryzyko powikłań po samej szczepionce w porównaniu z ryzykiem powikłań po naturalnym zakażeniu? – dane o bezpieczeństwie szczepionek są publicznie dostępne (ulotki, charakterystyki produktu leczniczego EMA, rejestry zdarzeń niepożądanych, badania porównawcze ryzyko-korzyść)[7][8][9]
• Czy jestem w grupie ryzyka (wiek, ciąża, choroby przewlekłe, niedobory odporności), która zyskuje szczególnie dużo na szczepieniu?
• Gdzie szukać wiarygodnych odpowiedzi? – u lekarza rodzinnego, w materiałach narodowych instytutów zdrowia publicznego (np. PZH, CDC, ECDC), w charakterystykach produktu leczniczego szczepionek oraz w publikacjach recenzowanych, a nie na forach internetowych czy w mediach społecznościowych.