Fakt: Nie trzeba regularnie się „odrobaczać”. Leczenie przeciwpasożytnicze stosuje się wtedy, gdy istnieją do niego wskazania

Fakt: Nie trzeba regularnie się „odrobaczać”. Leczenie przeciwpasożytnicze stosuje się wtedy, gdy istnieją do niego wskazania

U zdrowych osób mieszkających w Polsce rutynowe przyjmowanie leków przeciwpasożytniczych w określonych odstępach czasu, bez konkretnego wskazania, nie jest standardowym postępowaniem. Inaczej wygląda sytuacja w niektórych regionach świata, w których zakażenia określonymi robakami pasożytniczymi są bardzo częste, a ich diagnostyka zbyt kosztowna dla lokalnej opieki zdrowotnej. Mogą być tam prowadzone programy masowego podawania leków przeciwpasożytniczych, m.in. dzieciom. Jest to strategia zdrowia publicznego dostosowana do lokalnej sytuacji epidemiologicznej, a nie uniwersalne zalecenie, które można przenieść na warunki polskie.

Co właściwie oznacza „odrobaczanie”?

„Odrobaczanie” to potoczne określenie leczenia zakażeń wywołanych przez robaki pasożytnicze, czyli helminty. Pasożyty to jednak znacznie szersza grupa organizmów. Nie istnieje jeden lek pozwalający „oczyścić organizm z pasożytów”. Różne zakażenia wymagają różnego postępowania.

A co z dziećmi w wieku przedszkolnym i szkolnym?

Dzieci chorują częściej na choroby pasożytnicze z powodu między innymi typowych zachowań rozwojowych (wkładanie rąk i przedmiotów do ust), zabawy w piasku czy słabszych nawyków higienicznych. U dzieci w Polsce najczęstszym zakażeniem pasożytniczym jest owsica. Typowym jej objawem jest świąd okolicy odbytu, nasilający się szczególnie wieczorem i w nocy. Mogą występować również niespokojny sen i rozdrażnienie. Zakażenie łatwo przenosi się między ludźmi, dlatego może szerzyć się w rodzinach i zbiorowiskach dziecięcych. Jednak samo uczęszczanie dziecka do żłobka, przedszkola lub szkoły nie oznacza automatycznie, że dziecko choruje na chorobę pasożytniczą i należy je regularnie „odrobaczać”. Obowiązuje ta sama zasada – leczymy kiedy potwierdzimy chorobę. Podstawa profilaktyki pozostaje higiena: mycie rąk, krótkie paznokcie – to ona, a nie tabletki, ograniczają transmisję.
W przypadku rozpoznanej owsicy leczenie farmakologiczne zwykle wymaga powtórzenia dawki po dwóch tygodniach. Ważne są również działania ograniczające ryzyko ponownego zakażenia, m.in. regularna zmiana bielizny i pościeli. Ze względu na łatwe szerzenie się zakażenia, zwłaszcza przy zakażeniach nawracających lub występujących u kilku osób, rozważa się także jednoczesne leczenie domowników.

Czy pasożyty mogą powodować zmęczenie, bóle brzucha i inne nieswoiste objawy?

Niektóre zakażenia pasożytnicze mogą powodować m.in. bóle brzucha, biegunkę, osłabienie czy utratę masy ciała. Takie objawy występują jednak również w wielu innych chorobach. Same dolegliwości nie pozwalają więc stwierdzić, że ich przyczyną są pasożyty. Przypisywanie im nieswoistych objawów bez odpowiednich podstaw może opóźnić rozpoznanie rzeczywistej przyczyny problemu.

Kiedy może wystąpić zakażenie pasożytnicze ?

Znaczenie mają objawy oraz okoliczności zwiększające prawdopodobieństwo konkretnego zakażenia. Mogą to być m.in. podróż lub pobyt w regionie jego częstego występowania, określone narażenia, kontakt z osobą zakażoną czy zaburzenia odporności. Nie ma jednego badania, które pozwala wykryć wszystkie zakażenia pasożytnicze. Diagnostykę dobiera się do podejrzewanego zakażenia. Badanie kału nie jest zalecaną metodą jej rozpoznawania.

Skąd wziął się mit?

Choroby pasożytnicze mogą powodować różnorodne, czasem nieswoiste dolegliwości. To sprawia, że pasożyty bywają przedstawiane jako proste wyjaśnienie wielu problemów zdrowotnych, zwłaszcza gdy ich przyczyna pozostaje nieznana. Przekonaniu o potrzebie regularnego „odrobaczania” może sprzyjać również częste występowanie owsicy u dzieci i łatwość szerzenia się tego zakażenia w rodzinach i zbiorowiskach dziecięcych. Z leczenia konkretnego zakażenia nie wynika jednak potrzeba profilaktycznego podawania leków wszystkim zdrowym dzieciom.

Masowe, regularne leczenie bez potwierdzenia zakażenia jest uzasadnione wyłącznie tam, gdzie odsetek osób zarażonych przekracza 20% populacji. Nawet w takich krajach brakuje jednak dowodów na długofalowe korzyści wynikające z takiego postępowania, takie jak poprawa średniego wzrostu dzieci, wyników w nauce czy zmniejszenie śmiertelności. Skoro nie obserwuje się korzyści z takiego postępowania w krajach, w których problem jest częsty, nie ma powodów, aby stosować je w Polsce, gdzie zakażenia nie są powszechne.

Leczenie osoby niezakażonej nie tylko nie przynosi korzyści, ale dodatkowo naraża ją na działania niepożądane. Choć leki przeciw robaczycom są na ogół bezpieczne, nie są obojętne dla organizmu. Mogą powodować bóle brzucha, nudności i biegunkę oraz wchodzić w interakcje z innymi lekami. Nie ma powodu, aby ryzykować podanie leku zdrowemu dziecku.

Dodatkowo istnieje ryzyko, że cykliczne, masowe podawanie leków przeciwpasożytniczych może prowadzić do rozwoju lekooporności u robaków pasożytniczych. W przyszłości może więc dojść do sytuacji, w której pacjent rzeczywiście wymagający leczenia nie będzie mógł być skutecznie leczony.

Choroby pasożytnicze często przebiegają bezobjawowo lub skąpoobjawowo, a objawowe robaczyce są rzadkie. Dlatego niespecyficznych dolegliwości nie należy automatycznie przypisywać chorobom pasożytniczym. Nawet jeśli pasożyt zostanie wykryty, często nie jest on źródłem zgłaszanych dolegliwości. Natomiast leczenie „na wszelki wypadek” niesie ryzyko opóźnienia rozpoznania rzeczywistej choroby.

lek. Monika Tokarczyk-Kloc

Pytania i odpowiedzi