Fakt: Chemioterapia ma toksyczne działanie, ale może skutecznie leczyć nowotwory

Fakt: Chemioterapia ma toksyczne działanie, ale może skutecznie leczyć nowotwory

Pod nazwą „chemioterapia” kryje się wiele leków i schematów o różnym działaniu, skuteczności i toksyczności. Stosuje się je w różnych nowotworach i na różnych etapach choroby. U jednego pacjenta celem może być zniszczenie komórek nowotworowych pozostałych po operacji i zmniejszenie ryzyka nawrotu, u innego – zmniejszenie guza przed zabiegiem, a w chorobie zaawansowanej – zahamowanie jej postępu i wydłużenie życia.

Nie każdy chory na nowotwór potrzebuje chemioterapii i nie każda terapia przeciwnowotworowa jest chemioterapią.

Korzyść zależy od konkretnej sytuacji

Skuteczności chemioterapii nie da się ocenić jednym zdaniem dla wszystkich nowotworów. W randomizowanych badaniach i metaanalizach wykazano, że w określonych sytuacjach klinicznych leczenie cytotoksyczne zmniejsza ryzyko nawrotu i zgonu. Dotyczy to m.in. części chorych na raka piersi czy operacyjnego niedrobnokomórkowego raka płuca. W raku trzustki dobór skuteczniejszego schematu chemioterapii po operacji przekładał się również na dłuższe przeżycie. To właśnie wyniki takich badań, a nie samo rozpoznanie nowotworu, decydują o tym, kiedy chemioterapia jest zalecana.

Toksyczność jest realna

Leki cytotoksyczne działają nie tylko na komórki nowotworowe. Mogą uszkadzać także prawidłowe tkanki, szczególnie te, których komórki intensywnie się dzielą. Stąd m.in. zaburzenia morfologii krwi, nudności, biegunka, osłabienie, wypadanie włosów czy większa podatność na infekcje. Niektóre powikłania mogą być ciężkie, a wyjątkowo także śmiertelne. Dlatego przed leczeniem i w jego trakcie ocenia się stan pacjenta, czynność narządów, wyniki badań i tolerancję kolejnych cykli.

Zgon po leczeniu nie zawsze oznacza zgon z powodu leczenia

W badaniach bezpieczeństwa analizuje się m.in. zgony występujące krótko po podaniu leczenia systemowego. Taki wskaźnik jest ważny, ale nie oznacza automatycznie, że przyczyną każdego zgonu była chemioterapia. Pacjenci mogą mieć zaawansowaną chorobę nowotworową, choroby współistniejące lub powikłania samego nowotworu. Dlatego ryzyko terapii ocenia się w kontekście korzyści, jakiej można się po niej spodziewać.

Więcej leczenia nie zawsze znaczy lepiej

W onkologii nie obowiązuje zasada, że im intensywniejsza chemioterapia, tym większa korzyść. Są sytuacje, w których dodanie kolejnego leku lub wydłużenie terapii nie poprawia przeżycia, a zwiększa ryzyko działań niepożądanych. Dlatego schemat, dawki i czas leczenia dobiera się do rodzaju nowotworu, jego zaawansowania, cech biologicznych oraz stanu pacjenta. Celem nie jest podanie „jak najwięcej chemii”, lecz uzyskanie możliwie największej korzyści przy akceptowalnym ryzyku.

Skąd się wziął mit?

Mit może wynikać z utożsamiania działań niepożądanych z brakiem skuteczności leczenia. Chemioterapia bywa obciążająca i pacjent może czuć się gorzej bezpośrednio po jej podaniu, podczas gdy sam nowotwór przez pewien czas nie daje objawów. Historie o ciężkich powikłaniach lub zgonach w trakcie terapii, pozbawione kontekstu klinicznego, łatwo więc interpretować jako dowód, że leczenie jest groźniejsze od choroby.

Obecnie coraz częściej stosujemy w onkologii pojęcie „ leczenie systemowe”, działające na cały organizm i komórki nowotworowe znajdujące się w różnych narządach. Chemioterapią określamy leki cytotoksyczne, a dysponujemy jeszcze hormonoterapią, immunoterapią, czy leczeniem ukierunkowanym molekularnie. W ostatnich latach nastąpił znaczący postęp w rozwoju onkologii i w dość dużym zakresie są stosowane nowoczesne leki. Dobór leków, dawki, zależy od wielu czynników: z jakim procesem onkologicznym mamy do czynienia, w jakim zaawansowaniu, jaki jest stan pacjenta, jakie ma choroby współistniejące i jaka jest wydolność narządów. Każda z tych metod leczenia systemowego może wywołać działania niepożądane i trzeba ocenić ryzyko ich pojawienia się. Wybór leków/ schematu leczenia, dawkowanie, onkolog opiera na wytycznych i zaleceniach towarzystw naukowych, rekomendacjach, które są tworzone na podstawie badań naukowych o udowodnionej skuteczności. Tak więc, nie w każdym nowotworze można zastosować takie same leki ponieważ będą one albo nieskuteczne, albo toksyczne. Poza tym leczenie systemowe stosuje się nie tylko jako samodzielną metodę leczenia, ale także w określonych sytuacjach jako leczenie uzupełniające, np. po operacji, żeby zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby, czy leczenie indukcyjne, np. przedoperacyjne, żeby przeprowadzić zabieg radykalnie usuwający nowotwór lub leczenie skojarzone np. jednoczasowo z radioterapią, żeby podnieść szansę na wyleczenie.

Chemioterapia często wywołuje toksyczności, zwykle o lekkim przebiegu ale też bywają toksyczności ciężkie. Każdy lek w swojej charakterystyce ma określoną częstotliwość występowania działań niepożadanych. Lekarz przed rozpoczęciem leczenia ocenia stan ogólny chorego, analizuje choroby przebyte i współistniejące oraz aktualne dolegliwości występujące u pacjenta oraz wyniki badań :morfologii i biochemii, a następnie weryfikuje w ten sposób czy pacjent może otrzymać określoną terapię i jaki jest ryzyko toksyczności. Jeżeli są bezwzględne przeciwwskazania do danej terapii to lekarz proponuje inne rozwiązanie, wyjaśnia pacjentowi jakie proponuje postępowanie i dlaczego. Zawsze potencjalna korzyść odniesiona z leczenia powinna przeważać nad ewentualnymi toksycznościami. Wiemy jak leczyć toksyczności, a niektórym możemy im zapobiegać wcześniej.

lek. Izabella Dębicka

Pytania i odpowiedzi