Fakt: Badania przesiewowe dotyczą wybranych nowotworów i nie dają 100 proc. pewności

Fakt: Badania przesiewowe dotyczą wybranych nowotworów i nie dają 100 proc. pewności

Badania przesiewowe wykonuje się u osób, które nie mają objawów choroby, aby zwiększyć szansę wykrycia wybranych nowotworów lub zmian przedrakowych na etapie, na którym wcześniejsze leczenie może przynieść korzyść. Programy przesiewowe dotyczą konkretnych nowotworów i określonych grup wieku lub ryzyka. Mammografia, test FIT, kolonoskopia czy niskodawkowa tomografia komputerowa płuc nie są badaniami „na raka w ogóle” i nie zastępują diagnostyki prowadzonej z powodu objawów.

Żaden test nie wykrywa wszystkich przypadków

Każde badanie ma określoną czułość i swoistość. Wynik fałszywie ujemny oznacza, że choroba istnieje, choć test jej nie wykazał. Wynik fałszywie dodatni sugeruje nieprawidłowość, której dalsza diagnostyka ostatecznie nie potwierdza. Przykładowo, w metaanalizie badań testu FIT jego czułość w wykrywaniu raka jelita grubego zależała od przyjętego progu i nie osiągała 100 proc. Jeszcze niższa była czułość pojedynczego testu dla zaawansowanych gruczolaków.

Prawidłowy wynik nie zamyka tematu na zawsze

Badanie przesiewowe pokazuje sytuację w określonym momencie i w granicach możliwości danej metody. Nowotwór może być zbyt mały, mieć cechy utrudniające wykrycie albo rozwinąć się pomiędzy kolejnymi rundami screeningu. Dlatego pojawienie się niepokojących objawów wymaga konsultacji i diagnostyki niezależnie od wcześniejszego prawidłowego wyniku badania przesiewowego.

Nieprawidłowy wynik to dopiero początek diagnostyki

Screening ma wyłonić osoby, które powinny przejść dokładniejsze badania. Dodatni wynik testu na krew utajoną w kale nie oznacza rozpoznania raka jelita grubego, podobnie jak nieprawidłowa mammografia nie przesądza o raku piersi. Potwierdzenie lub wykluczenie choroby może wymagać kolejnych badań obrazowych, endoskopii, biopsji lub badania histopatologicznego.

Dobry program przesiewowy powinien przynosić korzyść zdrowotną, np. zmniejszać ryzyko zachorowania na zaawansowany nowotwór lub śmierci z jego powodu. Taką korzyść wykazano m.in. dla niskodawkowej tomografii płuc w odpowiednio dobranej grupie wysokiego ryzyka. Jednocześnie screening może prowadzić do fałszywych alarmów, dodatkowych procedur i nadrozpoznawalności, czyli wykrywania zmian, które bez badania nigdy nie zagroziłyby zdrowiu lub życiu pacjenta.

A co z jednym badaniem krwi na wiele nowotworów?

Rozwijane są testy wielonowotworowe, które poszukują we krwi sygnałów mogących wskazywać na różne nowotwory. To obiecujący kierunek, ale obecne dane nie pozwalają traktować takich testów jako metody dającej pewność. Najnowsze przeglądy systematyczne pokazują duże różnice w czułości poszczególnych testów i brak zakończonych badań kontrolowanych dowodzących, że ich stosowanie w populacyjnym screeningu zmniejsza śmiertelność.

Skąd się wziął mit?

Mit może wynikać z uproszczonego rozumienia hasła „wczesne wykrycie ratuje życie” oraz z mylenia badania przesiewowego z diagnostycznym. W komunikatach o profilaktyce często mówi się o „wykrywaniu raka”, rzadziej o czułości testu, wynikach fałszywie dodatnich i ujemnych czy nadrozpoznawalności. To może tworzyć fałszywe przekonanie, że prawidłowy wynik daje pełną gwarancję zdrowia.

Prawidłowy wynik badania przesiewowego wskazuje, że aktualnie nie ma żadnych zmian nieprawidłowych, które wymagają dalszej diagnostyki i ustalenia rozpoznania. Natomiast nie świadczy to o tym, że raz zrobione badanie z prawidłowym wynikiem wystarczy na całe życie i nie zachoruje się na chorobę onkologiczną. Badania profilaktyczne należy powtarzać systematycznie, wówczas jest to pełna kontrola w czasie i pozwala wykryć ewentualne wczesne zmiany onkologiczne, bezobjawowe, które można skutecznie leczyć. Wykrycie nowotworu na wczesnym etapie, gdy często nie daje jeszcze objawów i jego zakres jest niewielki, daje możliwość leczenia radykalnego, prowadzącego do wyleczenia, a przy tym leczenie jest często o niewielkim ryzyku toksyczności, czy powikłań. Takiemu wczesnemu wykryciu służą badania profilaktyczne. Jest to w pewnym sensie diagnostyka, ale nie tak jak powszechnie rozumiana diagnostyka widocznych zmian, w której trzeba ustalić rozpoznanie i dalsze postepowanie. Nowotwory we wczesnych stadiach zaawansowania są często uleczalne, kiedy pojawiają się objawy, to najczęściej choroba już jest bardziej zaawansowana i szanse na wyleczenie spadają. Badania przesiewowe mają zastosowanie w wybranych nowotworach, nie ma uniwersalnego badania wykrywającego wszystkie rodzaje nowotworów.

Badania przesiewowe powinny być wykonywane regularnie w odpowiednich odstępach , gdyż proces nowotworowy może się pojawić w różnym czasie. Należy pamiętać, że same badania przesiewowe nie chronią przed zachorowaniem na nowotwór, one tylko wykrywają proces na wczesnym etapie i dzięki temu jest bardzo duża szansa na całkowite wyleczenie. Jednocześnie nie należy zapominać o zachowaniach prozdrowotnych obniżających ryzyko zachorowania jak np. zaprzestanie używek, prawidłowa , zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna i inne zachowania profilaktyczne.

lek. Izabella Dębicka

Pytania i odpowiedzi